logo
منطقه ویژه اقتصادی سرخس

خراسان رضوی
شهرستان سرخس

تاریخچه سرخس


نام باستانی سرخس ساریکا بوده و بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم قرار گرفته‌است. این شهر روزگاری از کانون‌های علم و دانش بوده وبواسطه داشتن مدارس و کتابخانه‌های زیاد شهرت داشته‌است، در سال‌های اخیر نیز به دلیل فراهم آوردن موقعیت‌های تجاری، این محل دارای اهمیت است. سرخس از دیرباز به نام‌های «ساریگو»، «ساریکا»، «سرخس نو»، «سرخس ناصری» و «سرخس افراسیابی» خوانده شده است.

حکیم ابوالقاسم فردوسی درشاهنامه، درداستان جنگ هفت گردان، از سرخس یاد کرده است. کهن‌ترین متن فارسی که از سرخس سخن گفته، «حدودالعالم» (۳۷۲ هـ. ق) است، که می‌گوید: «سرخس شهری است بر راه و اندر میان بیابان نهاده … جایی با کشت و برز بسیار است، و مردمانی قوی ترکیب اند و جنگی، و خواسته ایشان شتر است».

سرخس در سده نخست هجری قمری، به دست مسلمان افتاد. این شهر در روزگار آلب ارسلان گسترش و اعتبار بسیار یافت، به طوری که وی آن جا را مقر خود قرار داد. سرخس در سده‌های نخستین اسلامی و حتی تا زمان ابن بطوطه از شهرهای بزرگ خراسان به شمار می رفته است. وی می‌گوید: «… طغاتیمور با ۵۰ هزار سپاهی به نبرد سربداران رفت. لیکن شکست خورد و شهرهای سرخس، الزاوه و توس که از بزرگ ترین شهرهای خراسان بودند به دست سربداران افتاد…». امروزه شهر سرخس، مرز بین ایران و ترکمنستان است، سرخس پیشین که در سوی راست هری رود قرار داد، در دست ترکمنستان می‌باشد و سرخس نو در دست ایران است. در ۱۸۸۴ م، روس‌ها سرخس کهنه ایران را همراه مرو و عشق آباد، اشغال کردند و بدین ترتیب در مرز ایران و افغانستان از دریای مازندران تا ترکستان چین، استقرار یافتند.

در سال‌های اخیر با ایجاد پالایشگاه گاز خانگیران و استخراج گاز شیرین و ترش و لوله کشی به نواحی مصرف، و بهره‌برداری از راه آهن مشهد – سرخس – تجن و ترانزیت جاده‌ای (یکصدوچهل هزار تریلی در سال) توسعه و رونق یافته و برآبادانی وجمعیت سرخس افزوده شده است و هم چنین به واسطه همسایه گی با جمهوری ترکمنستان، دارای اهمیت نظامی و استراتژیک است.

وقتی سرخس چشم به قرن حاضر گشود، شهری کوچک بود، منزوی و دورافتاده که حد شرقی آن بر اساس توافق مرزی بین ایران وروسیه به رودخانه تجن محدود می‌شد. مقارن همان ایام روس‌ها زمین‌های را که در مغرب رودخانه از سال‌های پیش در اختیار گرفته بودند به ایران واگذار کردند. قسمتی از این اراضی در نوار مرزی به جنگل جهانبانی معروف است که هم اکنون در اختیار سرخس ایران می‌باشد. در سال ۱۳۴۶ جاده‌ای به طول ۱۸۲ کیلومتر از مشهد تا سرخس کشیده شد و آسفالت آن تا سال ۱۳۵۰ مورد بهره‌برداری قرار گرفت که احداث این راه به منزله نقطه عطفی در تاریخ معاصر سرخس به شمار می‌آید.

شرایط جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی


شهرستان سرخس در منتهی الیه شمال شرق استان خراسان رضوی با وسعتی حدود 2/5447 کیلومترمربع در فاصله 185 کیلومتری از شهر مشهد واقع شده است. این شهرستان از شمال و شرق با کشور ترکمنستان، از غرب با شهرستان مشهد و از جنوب با شهرستان تربت جام و فریمان هم مرز می باشد. این شهرستان در عرض جغرافیایی 36 درجه تا 36 درجه و 40 دقیقه و طول جغرافیایی 60 درجه و 30 دقیقه تا 61 درجه و 15 دقیقه قرار گرفته است.


توپوگرافی


حدود طبیعی منطقه سرخس در جنوب رودخانه کشف رود، در شرق رودخانه تجن، در غرب و جنوب غربی ارتفاعات کپه داغ می باشد. شهر سرخس در دشتی به همین نام که شیب عمومی آن از جنوب به طرف شمال و از غرب به شرق تمایل دارد، واقع شده است. در فاصله 40 کیلومتری از مرکز سرخس در جنوب و غرب ارتفاعاتی به نامهای گرزمه، شورلق و چاله زرد قرار گرفته و پس از آنها ارتفاعات مزدوران که امتداد رشته کوههای هزار مسجد بوده و پاره ای از قلل آن بالغ بر 3200 متر ارتفاع دارد، مشاهده می شود. هرچه از داخل دشت سرخس به سمت شمال پیش برویم به نقاط کم ارتفاع می رسیم. علاوه بر این در این منطقه و مناطق مجاور بعضی از آبادیهای آن تپه های خاکی زیادی به چشم می خورد که ارتفاع آن به حدود 30 تا 50 متر می رسد.


زمین شناسی


ایران از نظر موقعیت زمین شناسی و جغرافیایی، فلات چین خورده ای است که بین سپر عربستان در جنوب و فلات روسیه در شمال قرار گرفته است. وضع پیچیده ساختمانی-رسوبی فعلی ایران معرف این واقعیت است که بخش های مختلف کشور ما در طول زمان ویژگی های زمین شناسی متفاوتی نسبت به هم پیدا کرده و از یکدیگر متمایز شده اند. منطقه سرخس جزئی از حوضه رسوبی کپه داغ است. زون کپه داغ به صورت باریکه طویلی در شمال خراسان و ادامه بخش شمالی آن در ترکمنستان قرار دارد. حد جنوبی کپه داغ به بینالود محدود می شود و حد شمالی آن گسل عشق آباد-ترکمنستان است. این زون پس از کوهزایی سیمیرین پیشین یعنی هنگامی که ظاهراً تصادم و برخورد بین ایران و توران خاتمه یافته، بصورت حوضه رسوبی درآمده است. از نظر زمین شناسی تفاوت آشکاری بین حوضه رسوبی کپه داغ و البرز مشاهده می شود. یکی از دلایلی که موجب تفاوت حوضه کپه داغ از البرز گردیده است. بالا آمدگی های قدیمی جنوب دریاچه خزر، مربوط به پرکا مبرین است. از نظر حوضه رسوبی ، کپه داغ وضع تقریبا مشابهی با حوضه رسوبی زاگرس دارد. همچنین چین خوردگی های این ناحیه که از چین های نامتقارن می باشد شباهت زیادی به زاگرس داشته و مانند آن از آخرین حرکات کوهزایی آلپ نتیجه شده است. روند کلی چین ها شمال غربی-جنوب شرقی است.سن طبقات رسوبی این ناحیه ژوراسیک تحتانی تا کواترنر بوده است و ضخامت آنها بالغ بر 5000 متر می باشد. ناحیه فوق به دلیل داشتن شرایط مساعد جهت تشکیل و تجمع مواد هیدرو کربری از اهمیت خاصی برخوردار است. گاز موجود در این ناحیه درون طبقات رسوبی ژوراسیک فوقانی و کرتاسه تحتانی در تاقدیس خانگیران تجمع حاصل نموده است. به طور کلی در این ناحیه پانزده سازند قابل تشخیص بوده که به ترتیب از قدیم به جدید به این شرح می باشد:
o سازند کشف رود
o چمن بید و مزدوران از ماسه سنگ، شیل، سنگ آهک، رولومیت و مارن تشکیل گردیده و دارای سنی معادل ژوراسیک می باشند.
o سازندهای کرتاسه شامل شوریجه، تیرگان، سرچشمه، سنگانه، اتمیر، آب دراز، آب تلخ،نیزار و کلات است که از سنگهای آهکی، مارن، کنگلومرا، ماسه سنگ، شیل و مقادیر ناچیزی ژیپس تشکیل یافته اند.
o رسوبات نئوژن از کنگلومرا، ماسه سنگ و شیلهای قرمز رنگ تشکیل گردیده است.
o تراس های رودخانه ای دوران چهارم به طور دگر شیب در بالای رسوبات فوق رسوب کرده اند.
بطور کلی هیچگونه فعالیت ماگمایی در زون کپه داغ مشاهده نشده است. بنابراین گسترش سنگهای دگرگونی در این منطقه بسیار کم بوده است ولی هرچه به سمت جنوب کپه داغ حرکت می کنیم فعالیتهای ماگمایی کم وبیش مشاهده می شود.


پارامترهای اقلیمی موثر بر شهرستان سرخس


1-4-1- بارندگی
براساس محاسبات انجام گرفته میانگین بارندگی سالانه در دوره آماری شاخص بیست ساله برای ایستگاه سرخس 9/191 میلیمتر محاسبه گردیده است.همچنین نوسانات دراز مدت بارندگی سالانه نسبت به مقدار متوسط یاد شده در نمودار زیر آورده شده است. توزیع فصلی بارش از عوامل مهم در میزان استفاده موثر از بارندگی می باشد. براین اساس پر باران ترین فصل در ایستگاه سرخس فصل زمستان به میزان 5/53 درصد بارندگی است.
1-4-2- تبخیر و تعرق
میانگین سالانه تبخیر و تعرق به روش تورنت وایت در این شهرستان برابر با 9/1067 میلیمتر محاسبه گردیده که بارندگی موجود تنها قادر به تأمین 18 درصد رطوبت موردنیاز برای تبخیر و تعرق بوده و درصورتی که پراکنش بارندگی نیز مناسب باشد، 82 درصد آب مورد نیاز گیاهان می بایست از طریق آبیاری جبران گردد.
1-4-3- دما
دما از پارامترهای مهم جوی است که توام با میزان بارش خصوصیات کلی یک ناحیه را از نظر نوع اقلیم مشخص می سازد و رد مطالعات بیابان زدایی، آبخیزداری و منابع آب نقش مهمی ایفا می کند. همچنین درجه حرارت و رطوبت نسبی اثرات متقابل بر رشد و نمو گیاهان دارد.شاخص میانگین سالیانه درجه حرارت که بعنوان میانگین روزانه دما در طول سال نامیده می شود برای ایستگاه سرخس 9/17 درجه سلسیوس برآورد گردیده است، حداقل مطلق دما در دوره آماری مورد مطالعه 6/18- مربوط به دی ماه سال 69 و حداکثر مطلق آن با 6/46 درجه سانتی گراد در تیر ماه 74 اتفاق افتاده است.
میانگین دوره آماری نشان می دهد که در ماههای خرداد، تیر و مرداد میانگین حداکثر دما به بیش از 35 درجه سانتی گراد هم رسیده است که بیان کننده گرمای شدید منطقه در اواخر بهار و تابستان است.
1-4-4- رطوبت نسبی
میانگین سالانه رطوبت نسبی در ایستگاه سرخس در دوره آماری شاخص بیست ساله معادل 49 درصد می باشد که میزان آن از آبان ماه افزایش یافته و تا اول اردیبهشت ماه ادامه پیدا می کند و بقیه ماهها رطوبت نسبی پائین تر از میانگان سالانه قرار دارد.حداکثر رطوبت نسبی طی ماههای دی و بهمن 70 درصد می باشد. رطوبت نسبی کمتر از 30 درصد اعمال حیاتی گیاهان از جمله فتوسنتز را کاهش داده و در شش ماه از سال میانگین حداقل رطوبت نسبی در این شهرستان کمتر از 30 درصد می باشد.
1-4-5- ساعت آفتابی
مجموع ساعات آفتابی در ایستگاه سرخس حدود 5/2919 ساعت در سال برآورد شده است که کمترین ساعات آفتابی به دی ماه با 6/128 ساعت تعلق دارد و بیشترین ساعات آفتابی به ماه تیر با 7/370 ساعت می باشد.
1-4-6- تعداد روزهای یخبندان
این ایستگاه بطور متوسط در طول دوره آماری خود دارای 35 روز یخبندان می باشد که بیشترین روزهای یخبندان مربوط به بهمن ماه می باشد. ضمناً در بررسی تعداد روزهای یخبندان سالانه سرخس مشاهده می شود سال 1374 با 56 روز و سال 1382 با 16 روز به ترتیب بیشترین و کمترین تعداد روزهای یخبندان را دارد.
1-4-7- باد
زمانیکه صحبت از وزش باد به میان می آید، بی شک به حرکت افقی هوا در سطح زمین فکر می کنیم. در هر محل وضع جریان هوا تحت تأثیر خصوصیات سطحی که در روی آن قرار می گیرد واقع می شود. همچنین تغییر ارتفاع سطح زمین تغییرات فراوان را در جو موجب می گردد. برخی از این عوامل مانند نسیم دریا، نسیم خشکی، باد کوهستان و باد دشت در هر منطقه ای می تواند بادهای محلی را بوجود آورد که می توان نام آن را به یکی از منابع تشکیل دهنده نسبت داد. امروزه باد جزء مباحث انرژیهای نوین محسوب می شود که به صورت رایگان قابل دسترس می باشد و از نظر اقتصادی نیز نقش مهمی در تولید انرژی ایفا می نماید. در اینجا سعی شده است با اسامی محلی وزش بادهای شهرستان سرخس و بخشهای تابعه بیشتر آشنا شویم و سپس سمت و سرعت باد مورد مطالعه قرار گرفته است.
o قبله باد: باد گرمی که از سمت قبله می وزد. این باد معمولا از دهنه شوریچه وزیدن می گیرد و با گرد و خاک همراه است که پس از وزش آن انتظار بارندگی خواهد رفت.
o باد چهچه: این باد معمولاً در زمستان موجب ریزش برف و باران و در تابستان موجب خسارت زدن به محصولات کشاورزی می شود.وزش این باد در تابستان شدت می یابد و در ماه تیر(تموز) به اوج خود می رسد. همین باد در شیرتپه باد سردی است که از طرف مزداوند در وزش است.
o سیه باد: این باد در منطقه به دیگچه خشک کن معروف است و در روستای کلاته عوض از سمت شرق و از طرف چکودر می وزد. این باد به دنبال خود برف و بارانی ندارد. همین باد در روستای شیرتپه به باد بالا معروف است.
o فرح باد: باد گرمی است که علامت ذوب کردن یخ وبرف است و پس از وزش این باد احتمال ریزش برف و باران بالا می رود. این باد در روستای شیرتپه از سمت پسکمر می وزد .
o باد کوه: بادی است که در روستای کلاته عوض از سمت کوههای بزنگان به داخل روستا می وزد.
o شوباد(شومک) یا باد اروس: این باد در لب مرز ترکمنستان بادی است که از طرف ترکمنستان می آید که خیلی سرد می باشد و به باد زشت نیز معروف است.
1-4-8 گلباد سرخس
نظر به اینکه باد یک کمیت برداری است لذا دارای دو پارامتر سمت و سرعت می باشد که در زیر به بررسی هرکدام از آنها می پردازیم:
الف- سمت باد:
سمت باد جهتی است که از آن جهت باد می وزد. این جهت نسبت به شمال بصورت 360 درجه بیان گردیده لذا باد می تواند از یک تا 360 درجه سمت داشته باشد ولی برای مقاصد کاربردی و سهولت امر هشت جهت اصلی باد بشرح ذیل تعریف گردیده اند.
ب- سرعت باد:
واحدهایی که در اینجا برای بیان سرعت باد بکار می روند عبارتند از متر بر ثانیه و نات بر ثانیه که بیشتر کشورها برای بیان سرعت بطور تقریب یک متر بر ثانیه را برابر 2 نات بر ثانیه منظور می دارند. گلباد شکل یا دیاگرامی است که نشانگر طبقه بندی و توزیع سمت و سرعت بادهای یک دوره زمانی مشخص یک ایستگاه خاص می باشد. گلباد از یک دایره مرکزی و تعدادی خطوط شعاعی تشکیل شده است که در وسط دایره می توان مقدار درصد فراوانی باد آرام یعنی بادهای کمتر از یک نات را ثبت نمود. خطوط شعاعی نیز می تواند هشت جهتی یا شانزده جهتی باشد.
1-4-9- نمودارهای اقلیمی
الف- نمودار آمبروترمیک:
گوسن نموداری را طراحی کرد که در آن ارقام درجه حرارت در محور عمودی سمت چپ و اعداد بارندگی در سمت راست محور عمودی نمودار قرار داشته و محور افقی نمودار نشان دهنده ماههای سال می باشند. در نمودار آمبروترمیک مقیاس بارندگی دو برابر درجه حرارت درنظر گرفته شده است و در هر ماه که خط درجه حرارت بالاتر از خط بارندگی قرار گیرد آن ماه جزء ایام خشک سال محسوب می شود. دانشمندان معتقدند که هرگاه میزان بارندگی به میلیمتر برابر یا کمتر از دو برابر درجه حرارت به سانتی گراد گردد، محیط از نظر بیولوژیکی خشک خواهد بود.
ب- نمودار هایترو گراف
در این نمودار محور قائم به بارش ماهیانه و محور افقی به متوسط درجه حرارت اختصاص می یابد. نمودار زیر نمودار هایتروگراف سرخس را نشان می دهد. اندازه سطح محصور این منحنی مبنای مناسبی برای بیان تنوع شرایط اقلیمی در طول سال و مقایسه آن با مناطق دیگر است. عریض بودن منحنی نشان دهنده تغییرات شدید درجه حرارت و طویل بودن آن نشانه تغییرات زیاد بارندگی در ماههای سال است.
1-4-10- تعیین اقلیم شهرستان سرخس با استفاده از طبقه بندی های مختلف برای تعیین اقلیم از روشهای متداول استفاده شده است که در ذیل به تشریح هریک از آنها پرداخته می شود.
o طبقه بندی بلر:
این روش ساده ترین طبقه بندی اقلیمی است که فقط برمبنای بارندگی سالیانه استوار است و براساس این طبقه بندی اقلیم منطقه سرخس از نوع خشک محسوب می گردد.
o طبقه بندی هانسن:
براساس روابط بین اقلیم و مدارات می باشد و چون سرخس در حد فاصل عرض جغرافیایی 34 تا 45 درجه قرار دارد لذا در مدار معتدله گرم واقع شده است.
o اقلیم نمای آمبرژه:
با توجه به فرمول طبقه بندی آمبرژه سرخس در اقلیم خشک و از نظر دمایی معتدل قرار می گیرد. o روش دومارتن:
دومارتن دانشمند فرانسوی، معتقد بود که مقدار تبخیر با میانگین درجه حرارت سالانه متناسب است. با توجه به شاخص دومارتن اقلیم منطقه سرخس خشک تعیین می گردد.
o طبقه بندی دکتر کریمی
o طبقه بندی کوپن


منابع آب


بطور کلی مهمترین منابع آب منطقه سرخس را آبهای سطحی و آبهای زیرزمینی تشکیل می دهند که در زیر به بررسی هرکدام از آنها می پردازیم.
1-5-1- آبهای سطحی
مهمترین رودخانه هایی که در این شهرستان در جریان می باشند به شرح زیر هستند:
1-5-1-1- رودخانه تجن
مهمترین منبع آبی منطقه سرخس است. این رودخانه از به هم پیوستن رودخانه هریررود که از ارتفاعات افغانستان سرچشمه می گیرد با کشف رود و جام رود در مرز مشترک ایران و ترکمنستان شکل گرفته و تا صحرای قره قوم ادامه می یابد. این رودخانه در تغذیه سفره های آب زیرزمینی منطقه نقش بسیار مهمی ایفا می کند. دبی رودخانه تجن در طول سال یکسان نبوده و حداکثر میزان دبی آن مربوط به فصل بهار می باشد. یکی از مهمترین مشکلات منطقه درخصوص این رودخانه سیلابهای موقتی در فصول پرباران سال می باشد که فرسایش شدید خاک را به دنبال دارد.
1-5-1-2- رودخانه کشف رود
این رودخانه به عنوان زهکش اصلی حوضه از شمال غرب به شمال شرق کشیده شده است و از وسط دشت مشهد می گذرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده است ولی در حال حاضر به علت پائین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن زهکشها تنها در مواقع سیلابی شدید مقداری آب از سرشاخه های آن وارد می شود. این رودخانه پس از طی مسافتی حدود 300 کیلومتر در محلی به نام پل خاتون در شرق حوضه وارد هریررود می شود. 1-5-1-3- رودخانه شورلق
این رودخانه از ارتفاعات بزنگان و شورلق واقع در جنوب غربی منطقه سرچشمه گرفته و سیلابهای آن دشت حوضه آبریز این مطقه را تغذیه می کند. دبی آن از نوسانات زیادی در طول سال برخوردار بوده و در تابستان بستر آن کاملاً خشک است. شیب زیاد رودخانه در مواقع سیلابی منجر به فرسایش شدید بستر آن می شود.
1-5-2- آبهای زیرزمینی
آبهای زیرزمینی معمولاً به آن دسته از آبهای زیر سطح زمین اطلاق می شود که بطر طبیعی در خاک وسازند زمین شناسی ظاهر می گردند و لایه زمین کاملاً از آب اشباع می باشد.رودخانه هریررود، آبهای سطحی حوضه آبگیر سرخس و نزولات جوی منطقه منابع عمده تغذیه آبهای زیرزمینی منطقه سرخس را تشکیل می دهند. بطور کلی کیفیت آبهای زیرزمینی منطقه بخصوص در حاشیه هریررود خوب می باشد.


خاک


بطور کلی خاکهای موجود در شهرستان سرخس را به دو دسته به شرح زیر طبقه بندی می کنند.
1-6-1- خاکهای رسوبی
این خاکها بیشتر در دشت سرخس وجود دارند که حاصل رسوبات رودخانه تجن و کشف رود و سیلابهای موجود در منطقه است. این خاکها دارای عمق نسبتاً بالایی می باشند و در ترکیب کلی آنها خاکهای رسی و لیمونی و شنی با عمق و شوری مختلف مشاهده می شود. رنگ این خاکها قهوه ای یا متمایل به قهوه ای است و نسبتاً حاصلخیز می باشند و قسمت عمده ای از کشت های آبی منطقه سرخس برروی این خاکها انجام می گیرد. البته مشکل عمده این خاکها زهکشی نامناسب و شوری آنها می باشد.
1-6-2- خاکهای فلات سرخس
جنس این خاکها با توجه به مواد روی زمین متغیر هستند و رنگ این خاکها بین قهوه ای کم رنگ تا زدر متفاوت می باشد. برخلاف خاکهای رسوبی، این خاکها کمتر برای کشاورزی مورد بهره برداری قرار می گیرند و بصورت لم یزرع و مرتعی در منطقه باقی می مانند.
علاوه بر موارد فوق بخش عمده ای از منطقه سرخس را تپه های شنی فرا گرفته است. این تپه ها در اغلب نواحی خشک ایران وجود دارند. در منطقه سرخس به علت وزش بادهای غربی-شرقی این تپه ها در سطح منطقه جابه جا می شوند. بطور کلی تپه های شنی را در منطقه سرخس می توان با کشت گیاهان و درختچه هایی متناسب با اکولوژی منطقه تثبیت نمود.


پوشش گیاهی و زندگی جانوری


پوشش گیاهی منطقه سرخس تحت تأثیر ویژگیهای جغرافیایی و طبیعی آن دارای تنوع زیادی می باشد. در این منطقه در گذشته جنگل و مرتع بسیار غنی وجود داشته است ولی در اثر قطع درختان جنگلی جهت سوخت که قبلاً توسط ترکمنان مهاجر صورت می گرفت و همچنین در اثر چرای بی رویه دام در مراتع، انبوهی خود را از دست داده است. مهمترین درختان جنگلی منطقه درخت پسته است که در ارتفاعات 700 الی 800 متری از منتهی الیه شمال غربی تا جنوب شرقی ناحیه بطور منقطع گسترده شده است. علاوه بر جنگلهای پسته، بادام کوهی، گز و قیچ از جمله درختان و درختچه های جنگلی منطقه می باشد. البته در این منطقه علاوه بر گونه های فوق، درمنه و گون نیز وجود دارد. درخصوص زندگی جانوری نیز گونه های کوهزی مانند کل و بز، قوچ و میش، پلنگ و گونه های دشتزی، از جمله آهو و گورخر و همچنین طیف وسیعی از انواع پرندگان مانند قرقاول بال نقره ای، هوبره، زنگوله بال، انواع مختلف پرندگان شکاری در این منطقه وجود دارد.


جاذبه های گردشگری

آرامگاه بابا لقمان


مقبره لقمان بابا مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در سرخس، ۳ کیلومتری شمال شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آرامگاه لقمان، بنایی عظیم وآجری در شهرستان سرخس در منتهی الیه شمال شرقی ایران است.این بنای آجری در فاصله بسیار کمی از مرز ایران و ترکمنستان قرار دارد. این بنا پس از هزار سال، هنوز ابهت وصلابت خود را حفظ کرده و در میان تل‌های خاکی بخش‌های مخروبهٔ ملحقات بنا گردن فرازی می‌کند. مقبرهٔ این عارف سرخسی در یک کیلومتری شمال شهر سرخس قرار دارد. شباهت بسیار زیادی بین این بنا و آرامگاه سلطان سنجر سلجوقی وجود دارد.
این بنا آرامگاه منسوب به بابالقمان سرخسی، عارف مشهور سده ۴، شامل گنبدی دو پوشه آجری با ایوانی بلند است همچنین نوار کمربند مانندی قسمت مدور گنبد را از ساقه و دیواره آن که بر روی قاعده کثیرالاضلاعی قرار گرفته‌است، جدا می‌کند.در بدنه هر ضلع آن، روزنه‌ای برای روشنایی درون گنبد تعبیه شده‌است. و تزئینات گچی، گچ بری و آجرکاری آن ممتاز است. درون طاق‌ها مزین به نقوش هندسی لوزی شکل (برجسته و گود) می‌باشد. طول وعرض خارجی بقعه به ابعاد۷۰*۱۷۰و۴۰* ۲۶متر می‌باشد. ساختمان آن ازدو بخش مربع شکل متصل به هم تشکیل شده‌است.ایوان ورودی بزرگ و مرتفعی درسمت شمال و آرامگاه که در وسط چهار ضلع داخلی آن طاق نماهایی ساخته شده‌است. بقعه دارای دوطبقه و طبقهٔ دوم آن غرفه داراست. طرح چهارضلعی بنادرقسمت بالا به تعدادی تربنه به طرح هشت ضلعی تبدیل شده که حجم چشمگیری رادرنمای خارجی آن بوجودآورده‌است. و گنبد کم خیزی برروی استوانه بناگردیده‌است. نورداخل بقعه از چهارنورگیر مستطیل شکل دربدنه هشت ضلعی تامین می‌شودو طاق نماهای داخلی بنا باآجرکاری ظریف و طرحهای هندسی لوزی ساخته شده‌است. این بنای تاریخی تحت شماره ۱۶۵ در شمار آثار تاریخی با ارزش ایران به ثبت رسیده‌است.


رباط شرف


رباط شرف، نام یک بنا است. این کاروانسرا به سبک معماری شیوه رازی ساخته گردیده، و نام معمار آن استاد محمد طرائقی سرخسی ذکر شده.
کاروانسرایی در ۴۵ کیلومتری شهرسرخس است که در کهن‌ترین متون جغرافیای اسلامی از رباط به عنوان آبگینه یادکرده‌اند. طبق مدارک و متون تاریخی بانی بنای فعلی «شرف الدین ابوطاهربن سعدالدین عل القمی» است که مدتی حکومت مرو و سرانجام صدرات سلطان سنجر را برعهده داشت. باتوجه به کتیبه موجود بنای رباط به سال ۵۴۹ هجری قمری در زمان سلطان سنجرسلجوقی با مصالح آجر و گچ ساخته شده‌است و بی‌شک یکی از شاهکارهای هنر ایرانی به شمار می‌رود.
این بنا در حاشیه جاده قدیم نیشابور-سرخس (جاده ابریشم) و شش کیلومتری جاده سرخس -مشهد بعد از تپه‌های کم ارتفاع روستای شورلق قرار دارد. شکل این رباط از دور به دژی بزرگ شبیه‌است از داخل به مانند یک کاخ جلوه می‌کند.
این بنا دو صحن دارد و هر صحن دارای چهار ایوان به شکل چلیپا (صلیب) و شبستان می‌باشد و همچنین آجر چینی و کتیبه‌های آن جلوه خاصی دارد. در این رباط چند مسجد و محراب دیده می‌شود که همه با کتیبه‌های گلی و گچی تزئین شئه اند. کتیبه‌ها عمدتاً باقی‌مانده از دوران سلجوقی است. در وسط رباط حوض بزرگ، در اضلاع جنوبی دو اصطبل برای استراحت اسب‌ها و در اطراف دهلیزهائی برای اسکان مسافران وجود دارد.


پل خاتون


پل خاتون، پلی در شهرستان سرخس از توابع استان خراسان رضوی است و در فاصلهٔ ۹۰ کیلومتری جنوب شرقی سرخس واقع شده‌است.
این پل آجری است و در گذشته به عنوان گذرگاه جاده ابریشم، از سرخس به مرو استفاده می‌شده‌است. پل خاتون از آثار بسیار معروف و باستانی شهرستان سرخس است که در نزدیکی مرز مشترک ایران و ترکمنستان و افغانستان قرار دارد. در زیر این پل دو رودخانه کشف رود و هریرود به هم پیوسته و رودخانه تجن را تشکیل می‌دهند. بانی این آثار و هنر معماری، «خاتون» خواهر گوهر شاد بیگم آغا همسر شاهرخ شاه تیموری می‌باشد. این پل امروزه متروکه‌است.


سد دوستی سرخس


سد دوستی در مرز ایران و ترکمنستان و روی رودخانه مرزی هریرود در ۷۵ کیلومتری شهرستان سرخس در شمال شرق خراسان رضوی احداث شده‌است. این سد از نوع خاکی با هسته رسی به ارتفاع ۷۸ متر و طول تاج ۶۵۰ متر می‌باشد. مخزن این سد دارای گنجایش ۱٬۲۵۰ میلیون مترمکعب می‌باشد.
این سد با همکاری مشترک ایران و ترکمنستان ساخته شده و عملیات اجرایی ساخت آن در سال ۱۳۷۹ آغاز و درفروردین سال ۱۳۸۴ توسط محمد خاتمی رییس جمهور ایران و صفرمراد نیازف رییس جمهور ترکمنستان افتتاح گردید. در پشت این سد دریاچه بسیار زیبائی ایجاد شده‌است که هنوز نامی ندارد و اهالی آن را دریاچه دوستی می‌خوانند. این دریاچه حدود ۱۲ کیلومتر طول دارد و آب آشامیدنی شهر مشهد و آب کشاورزی روستاهای واقع در منطقه چه در ایران و چه در ترکمنستان را تامین می‌کند. افغانستان نیز اخیراً در نظر دارد تا سد سلما را در مسیر هریرود اعمار کند. پروژه بند سلما تا سال اینده میلادی در افغانستان به بهره برداری سپرده می شود.


دریاچه بزنگان سرخس


دریاچه بزنگان یا کل بی‌بی، تنها دریاچه در استان خراسان رضوی است و در ۱۳۰ کیلومتری مشهد و ۸۰ کیلومتری شهرستان سرخس و در جنوب رشته‌کوه‌های هزارمسجد قرار دارد. وسعت این دریاچه حدود ۸۰ هکتاراست و عمیق‌ترین نقطه آن ۱۲ متر می‌باشد.
دریاچه بزنگان مهم ترین دریاچه استان خراسان رضوی به شمار می آید که آب آن از بارندگی های سالانه و چشمه های کوچک تامین می شود. دریاچه بزنگان که در مسیر جاده مشهد – سرخس قرار گرفته، مرکز پرورش ماهی قزل آلا بوده و در صورت برنامه ریزی صحیح از ویژگی های لازم برای جلب گردشگران برخوردار است.دریاچه بزنگان یا«کل‌بی‌بی» در فصول مختلف سال، محل تجمع پرندگان مهاجر و محل پرورش ماهی قزل‌آلا (رنگین کمان) است دریاچه بزنگان تنها ابگیر طبیعی می باشد که در استان خراسان وجود دارد . این دریاچه حدود هشتاد هکتار وسعت وعمق ان حد اکثر دوازده مترو حد اقل نه متر می باشد و در جنوب رشته کوههای هزار مسجد در فاصلة حدود یکصدوسی کیلومتری جاده مشهد به سمت سرخس قرار دارد.آب این دریاچه از بارندگی های سالانه و چشمه های کوچک حاشیه و کف دریاچه تامین می شود و تاکنون ۳۳ گونه فیتو پلانکتون جلبکی در دریاچه بزنگان شناسایی شده است. در چهار کیلومتری شمال دریاچه بزنگان، دشت 15 هکتاری - تخت عسل - در آغاز بهار مملو از گلهای لاله و سنبل می شود و به یقین تفرجگاه مطلوبی برای گردشگرانی است که قصد گذراندن روزهای پایانی نوروز را در کنار دشت و دمن دارند.


غار بزنگان سرخس


یکی از آثار و جاذبه های طبیعی شهرستان سرخس غار بزنگان واقع در 6 کیلومتری جنوب غربی روستایی با همان نام است . این غار از نوع آهکی کارستیک بوده و دارای ستونهای استالاگتیت و استالاگمیت زیادی است. کف این مکان خاکی است و دهانه ورودی آن به سمت شمال قرار دارد. وجود لیم استون و آب آشامیدنی در داخل غار از ویژگیهای مهم این اثر طبیعی به شمار می رود.


غار مزداوند سرخس


غارمزداوند در ۹۵ کیلومتری جاده مشهد - سرخس و در ۳ کیلومتری مزداوند واقع است. دهانه غار در میان تخته سنگی رو به مشرق قرار دارد. عرض ورودی آن ۲ متر و ارتفاع آن ۵/۲ متر است. این غار که از نظر وسعت غار بزرگی محسوب می شود دارای ۱۰۰ متر طول و کمتر از ۳۰ متر عرض و ۱۲ متر ارتفاع است. ستون های استاگمیت متنوع در تعداد کم در این غار یافت می شود. درون غار خشک است و برای تهیه آب باید از چشمه بزرگی که در نزدیکی غار وجود دارد استفاده کرد.در نزدیکی مزداوند چشمه های آبگرم معدنی وجود دارد قدمت این غار را تا هزاره دوم پیش از میلاد مسیح تخمین زده اند


دشت های لاله گون سرخس


در انتهای شمال شرقی مشهد در مرز ترکمنستان و ایران، با آب شدن برف ها بهار کم کم خود را از لابلای رود، دشت، درخت و دریاچه عبور می دهد و سرسبزی، شکوفه و گل به همراه آواز پرندگان را به ارمغان می آورد. بهار سرخس به واقع دیدنی است، همین که به دشت پا می گذاری، صدای دل انگیز آب خروشان چشمه ها، زیبایی خیره کننده دریاچه آبی رنگ، گاو و گوسفندان و سیاه چادرهای عشایر که به ییلاق آمده اند، شکوفه های درختان و لباس سبزی که دشت و دمن بر تن می کند، بوی بهشت را با تمام وجود احساس می کنی.
لباس بهاری دشت و ییلاقات شهرستان سرخس پر از گل های لاله است، وجود این گلها در انتهای سلسله کوه های هزار مسجد، زیبایی خیره کننده ای دارد به طوری که نوروز هر سال بسیاری از بومیان منطقه و مسافران ترکمنی و ایرانی به شوق چیدن گل به این دشت سرازیر می شوند.


از دیگر جاذبه های سرخس


چشمه آب گرم خانگیران، جنگل های پسته روستای چشمه شور، جنگل های طاق و گز همراه با چشمه های زیبای و مراتع وسیع روستای قاسم خان، زیارتگاه خواجه ابوالفضل در روستای سنگر، جنگل گز بین مرز ایران و ترکمنستان از دیگر جاذبه های طبیعی شهرستان سرخس در فصل بهار به شمار می رود. رودخانه تجن نیز که در شرق این شهرستان جاری بوده و پس از ادامۀ مسیر به سمت شمال و عبور از روستاهای شیرتپه، سنگر، نوروزآباد، دولت آباد و قوش سربزی، وارد سرخس می شود، بزرگ ترین منبع آب سطحی دشت سرخس به شمار می رود و منظره اش در بهار دیدنی است